و قشيرى در رسالهء معروف خود مىنويسد : « مقام آن بود كه بنده به منازلت متحقق گردد به دو ، به لونى از طلب و جهد و تكلف ، و مقام هركسى جاى ايستادن او بود بدان نزديكى و آنچه به رياضت بيابد ، و شرط آن بود كه از اين مقام به ديگر نيارد تا حكم اين مقام تمام به جاى نيارد . » « 1 » امّا تفاوت مقام و منزل با حال آن است كه مقام كسبى است و سالك بايد با رياضت و مجاهده مقامى را به دست آورد و در آن بماند و چون شرطهاى آن را به جاى آورد به مقام ديگر رود ؛ اما حال وارد غيبى است و حالتى است كه در دل سالك مىافتد و مانند برقى مىگذرد و دوام ندارد . عز الدين محمود كاشانى در مصباح الهداية ، كه ترجمه‌اى از عوارف المعارف ابو حفص سهروردى است ، مىنويسد : « مراد از حال نزديك صوفيان ، واردى است غيبى كه از عالم علوى گاه‌گاه به دل سالك فرود آيد و درآمد [ و ] شد بود تا آنگاه كه او را به كمند جذبهء الهى از مقامى ادنى به اعلى كشد . و مراد از مقام مرتبه‌اى است از مراتب سلوك كه در تحت قدم سالك آيد و محل استقامت او گردد و زوال نپذيرد . پس حال كه نسبت به فوق دارد ، در تحت تصرف سالك نيايد ، بلكه وجود سالك محل تصرف او بود ، و مقام كه نسبت به تحت دارد ، محل تصرف سالك بود ، و از اين جهت صوفيان گفته‌اند : « الاحوال مواهب و المقامات مكاسب » و اختلاف اقوال مشايخ در احوال و مقامات از اينجاست كه يك چيز را بعضى حال خوانند و بعضى مقام ؛ چه جمله مقامات در بدايت حال باشند و در نهايت مقام شوند . » « 2 » عرفا و متصوفه مسلمان از ديرزمان رساله‌ها و نوشتارهايى براى بيان اين مقامات و منازل سامان داده‌اند ، كه تاريخ نخستين مكتوبات در اين‌باره به قرن سوم هجرى مىرسد . پاره‌اى از اين رساله‌ها عبارتند از :

--> ( 1 ) - ترجمهء رسالهء قشيريه ، ص 91 با تصحيح و استدراكات بديع الزمان فروزانفر ، مركز انتشارات علمى و فرهنگى . ( 2 ) - مصباح الهداية ، ص 125 .